De Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) kampt al jaren met aanzienlijke achterstanden bij de verwerking van asielaanvragen, een probleem dat mede is ontstaan door de invoering van dwangsommen om de dienst te stimuleren werk tijdig en correct uit te voeren. In 2023 betaalde de IND 11,3 miljoen euro aan dwangsommen. De situatie escaleerde echter in de eerste acht maanden van 2024, toen de dwangsommen opliepen tot 113 miljoen euro. Zowel de IND als een meerderheid van de politici vinden dat de dwangsommen hun doel voorbijschieten gezien de omvang van de achterstanden.

ChristenUnie-senator Tineke Huizinga en VVD-senator Marian Kaljouw omschrijven de situatie als chaotisch en de dwangsommen als verloren werking, of zelfs contraproductief. De IND stelt bovendien dat de dwangsomprocedure te veel geld en tijd opslokt. Minister Bart van den Brink (Asiel en Migratie) constateert dat eerdere maatregelen om de IND te ontlasten niet tot een oplossing hebben geleid en acht het afschaffen van dwangsommen nu te verantwoorden. Hij verwacht dat rechters de situatie met een "nieuwe blik" zullen bekijken. In 2022 oordeelde de Raad van State echter dat een soortgelijk plan niet kon doorgaan bij gebrek aan een passend alternatief voor de dwangsom, en dat de overheid op een andere manier gestimuleerd moest kunnen worden om actie te ondernemen.

Senator Noortje Thijssen (PRO) uit kritiek op het schrappen van de dwangsommen en vraagt zich af hoe asielzoekers hun recht nog kunnen halen wanneer de overheid zich niet aan beslistermijnen houdt. Het afschaffen van dwangsommen was oorspronkelijk onderdeel van een eerdere, verworpen asielnoodmaatregelenwet. SGP en JA21 hebben de maatregel als amendement toegevoegd aan een wet die de opsluiting en terugzending van uitgeprocedeerde asielzoekers regelt. De Tweede Kamer stemde in juni 2026 al in met deze wet.

Een meerderheid van de Eerste Kamer stemt nu in met de wet, die regelt dat de IND geen dwangsommen meer hoeft te betalen aan asielzoekers die te lang wachten op een asielbesluit. Senaatsfracties van D66, VVD en CDA, evenals rechtse oppositiepartijen, zullen instemmen met de wet. De minister heeft toegezegd de maatregel te evalueren, een toezegging die doorslaggevend was voor twijfelende senatoren van D66 en ChristenUnie om voor de wet te stemmen. De minister kan niet vooruitlopen op een eventueel oordeel van de rechter.