Natuuractivisten, vertegenwoordigd door Jantine Leeflang van Mobilisation for the Environment (MOB), roepen boeren in de provincie Utrecht op om geen bestrijdingsmiddelen te gebruiken nabij natuurgebieden. MOB, dat eerder juridische stappen nam om de stikstofaanpak af te dwingen, wijst op de schadelijke effecten van deze middelen op de natuur.

Bestrijdingsmiddelen, ook wel gewasbeschermingsmiddelen genoemd, zijn chemische stoffen die worden ingezet tegen onkruid, insecten of plantenziekten. Deze middelen kunnen in de natuur terechtkomen en daar schade aanrichten.

Ongeveer zeventig landbouwpercelen, voornamelijk gericht op maïs- en fruitteelt in de omgeving van Cothen, Wijk bij Duurstede en Leerdam, bevinden zich binnen een Natura 2000-gebied. Europese regelgeving bepaalt dat de natuur in deze gebieden niet mag verslechteren. Leeflang heeft ongeveer 75 percelen geïdentificeerd waar mogelijk het gebruik van bestrijdingsmiddelen in de buurt van kwetsbare natuurgebieden plaatsvindt.

Vlak voor de zomer van 2026 diende Leeflang een handhavingsverzoek in bij de provincie Utrecht. Dit verzoek dringt aan op provinciale actie tegen het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen op de betreffende akkers. De aanleiding voor dit verzoek was een uitspraak van de Raad van State uit 2025. Destijds oordeelde de Raad van State dat een lelieteler in Drenthe, die vlakbij een Natura 2000-gebied opereerde, vooraf moest kunnen aantonen dat gewasbeschermingsmiddelen geen schadelijke gevolgen hadden. Zonder dit bewijs was een vergunning vereist.

Op dit moment is het voor boeren niet mogelijk om dit specifieke bewijs te leveren. Een meetmethode die de middelen van één bedrijf kan koppelen aan stoffen in een Natura 2000-gebied ontbreekt. Binnen een afstand van vijftig meter naast een akker is een herleiding van druppels of drift nog wel met enige zekerheid mogelijk. Daarbuiten neemt de kans toe dat de middelen afkomstig zijn van andere bronnen, bijvoorbeeld door verdamping en neerslag. Leeflang betoogt dat zonder de mogelijkheid om aan te tonen dat de middelen niet van een specifiek bedrijf komen, er geen vergunning verleend kan worden. Er heerst bezorgdheid over een mogelijke nieuwe crisis, vergelijkbaar met de stikstofcrisis, veroorzaakt door het gebruik van bestrijdingsmiddelen.

Specifiek wordt geëist dat de provincie Utrecht onderzoekt of boeren wel over de juiste vergunning beschikken voor het gebruik van bestrijdingsmiddelen. Leeflang wil een einde aan het gebruik van middelen met PFAS, chemische stoffen die zeer persistent zijn in de natuur en drinkwater en natuur kunnen vervuilen. Pesticiden kunnen zich, volgens recente inzichten, duizenden kilometers ver verspreiden, met resten die zelfs op de Zuidpool zijn aangetroffen.

Leeflang heeft een eigen computerprogramma ontwikkeld dat openbare gegevens combineert om Natura 2000-gebieden en landbouwpercelen met hun gewassen in beeld te brengen. Dit stelt haar in staat haar werk op grotere schaal aan te pakken. Na twee maanden wachten op een reactie van de provincie Utrecht, werd het handhavingsverzoek door de Omgevingsdienst Utrecht afgewezen met de reden dat het 'te algemeen' zou zijn. Leeflang kondigt aan tegen deze afwijzing in beroep te gaan.

De Wageningen Environmental Research (WUR) werkt aan een model dat de verspreiding van bestrijdingsmiddelen, zowel via afstroming naar grondwater als verdamping, kan simuleren. De verwachte ontwikkeltijd voor dit model is onbekend. Beslissingen van de rechter zonder een sluitende meetmethode kunnen verstrekkende gevolgen hebben voor boerenbedrijven, mogelijk tot het punt van sluiting, terwijl later zou kunnen blijken dat het gebruik van middelen toch toelaatbaar was. Er is nog geen onderbouwde conclusie te trekken over de uiteindelijke gevolgen voor telers.

Het doel van Leeflang is om strikte afspraken te realiseren over het gebruik van pesticiden. Zodra er duidelijke afspraken zijn over het stoppen met PFAS-pesticiden, zullen de huidige handhavingsverzoeken worden ingetrokken. De provincie geeft aan dat het ontbreken van een meetmethode niet per definitie betekent dat er geen vergunning verleend kan worden. De provincie streeft naar een 'helder landelijk beleid'. Het grootschalig indienen van handhavingsverzoeken door activisten leidt tot verhoogde druk op de provincies.